Vondst van de week, 21 juli

Printer-friendly versionSend to friend

Dag Vrienden van Sagalassos,

De restauratieploeg van Ebru en Semih is druk in de weer hun vele stenen te reinigen en te verstevigen. Heel wat van het materiaal van dit jaar heeft eeuwen aan de oppervlakte gelegen en is daarom heel sterk verweerd. Om deze architecturale elementen weer een dragende functie te kunnen geven is er dus werk aan de winkel.

In afwachting van hun verdere inzichten, graag nog eens een vondst van de week. Deze maal betreft het een stuk uit het werk van dr. Elizabeth Murphy verbonden aan het prestigieuze Institute for Study of Ancient World van New York University. Elizabeth is al jaren met ons project verbonden en legt zich toe op de studie van de wondere wereld van de ambachtslui in de Romeinse wereld. Sagalassos vormt voor haar zonder twijfel één van de rijkste gevalstudies, waar sinds jaar en dag zeer interessante ateliers worden opgegraven.

Het onderzoek van het artisanaat houdt heel veel oog voor detail in. Zo gaat het niet alleen om de resten van de gebouwen waarin er gewerkt werd of de producten die er werden vervaardigd, maar ook over de instrumenten en werktuigen die daarbij werden gebruikt. Gereedschap is niet alleen zeer nuttig, omdat het toe laat bepaalde dingen te doen, maar het is heel vaak ook persoonlijk. Of je nu aan een bureau werkt, op een bouwwerf of in een restaurant, we hebben allemaal werktuigen die het werk mogelijk maken. Maar er is meer aan de hand: wie heeft niet een favoriete pen, hamer of pan (of in het geval van onze archeologen, een favoriet truweel) waarmee het werk gewoon beter gaat? Het belang dat we hechten aan zo'n dingen is moeilijk te duiden. Soms gaat het puur om ergonomie en de manier waarop werktuigen in onze handen passen of in bepaalde gevallen gaat het om toegevoegde sentimentele waarde. Een heel belangrijk deel van onze dagen spenderen we op het werk, en dat was in de Oudheid voor het gros van de bevolking niet echt anders. Onze 'dingen' weerspiegelen dus onze persoonlijke houding op het werk, de aanpak van dagdagelijkse praktijken en ons streven naar optimalisatie en creativiteit.

Het is daarbij verrassend vast te stellen dat er voor de Romeinse wereld niet zo gek veel gekend is van het werkelijke detail van hoe ambachtslui te werk gingen. Dit heeft voor een stuk te maken met het feit dat er heel weinig over hen werd geschreven in de Oudheid. Het is dus voornamelijk aan de archeologie als discipline om hier het verschil te maken, door het verleden van het gros van de antieke bevolking te documenteren. De studie van werk is daarbij een heel boeiend thema en in het geval van Sagalassos komt daarbij heel snel het artisanaat om de hoek kijken. Uit voorbije berichten bleek al dat er smeden en beenbewerkers actief waren in onze stad. Het lokale ambacht bij uitstek was echter het pottenbakken. Pottenbakkers waren actief sinds het prille begin van Sagalassos in de Laat-Klassieke periode en ze zouden het ook blijven als Sagalassos geen echte antieke stad meer was in de Byzantijnse periode. Hun ambacht is echter het best archeologisch gedocumenteerd tijdens de Romeinse en Laat-Romeinse periode, wanneer hun ateliers zich uitstrekten over drie tot vier hectaren in de oostelijke voorstad van Sagalassos.

De Vondst van de Week werd opgegraven in één van deze pottenbakkersateliers. Het gaat hier niet zo maar om een scherf van een pot, maar om een werktuig, best omschreven als een kleischraper. Met deze schraper werd overtollige klei weggesneden terwijl de te vormen pot ronddraaide op het pottenbakkerswiel, en tegelijk hielp dit instrument om de pot te vormen. Het leuke aan dit werktuig is dat het niet, zoals nu, verpakt en klaar voor gebruik gekocht is geweest in één of andere groothandel, maar gemaakt is geweest door de pottenbakker zelf. Hij heeft daarvoor een passende schaal of een stuk ervan uitgekozen en heeft die bewerkt tot de uiteindelijke vorm heel goed in zijn hand paste, en ook de job heel goed deed. Zoals de bijhorende tekening duidelijk maakt werd deze schraper gebruikt om een hele specifieke vorm van schaal te maken, met een licht naar binnen geplooide rand. Deze vorm kan een geoefende pottenbakker met de vrije hand draaien, maar dankzij dit heel eenvoudige werktuig kon de pottenbakker veel meer dergelijke schalen maken in één dag, die alle een meer uniform voorkomen hadden. Gezien er op bepaalde andere schrapers merktekens voorkomen, gaan we er van uit dat elke pottenbakker bij voorkeur werkte met een persoonlijke set van gereedschap en schrapers. Ons exemplaar werd helaas niet in een werkruimte gevonden, maar in een afvalhoop, zodat we geen persoonlijke werkruimte kunnen reconstrueren.

De Vondst van de Week staat symbool voor de wereld van de ambachtslui in Sagalassos. Het gaat hier duidelijk om creatieve en ondernemende individuen, die met eenvoudige ingrepen hun werkproces wilden optimaliseren, maar die tegelijk over weinig middelen beschikten. Hun ateliers waren heel eenvoudig van aard, maar voornamelijk hun gereedschap toont aan dat de pottenbakkers steeds materialen uit hun leefwereld recycleerden als werktuigen. De versneden scherf als schraper is daar een voorbeeld van, maar ook hun ander werktuigen als messen, naalden, stukken plat glas, steen en metaal en keien werden gerecupereerd uit andere contexten, indien niet afvalhopen. Alles wat voor hen bruikbaar was werd opgevist, bijgewerkt, gepersonaliseerd en gebruikt tot het versleten was. Hoewel onze favoriete pen vergelijkbaar is met een geliefde kleischraper, toont deze laatste een ander vorm van omgaan met de omgeving in de Oudheid. Iets om over na te denken bij het zetten van de volgende belangrijke handtekening met jullie favoriete pen!

Tot volgende week,
Jeroen Poblome