Ablutie in Sagalassos, 13 juli 2015

Printer-friendly versionSend to friend

Dag Vrienden van Sagalassos,

De laatste paar weken waren gezegend met overvloedige regenbuien die ons hebben ‘gereinigd’ van het stof van de opgravingen. Ook in de oudheid was reiniging een belangrijk aspect van het dagelijks leven, zeker wanneer het rituele handelingen betrof. Religie, rituelen en hun plaats in een steeds veranderende maatschappij is het onderzoeksveld bij uitstek van Peter Talloen, postdoctoraal onderzoeker bij ons project, die jullie dit rapport brengt.

Zoals in de eerste nieuwsbrief te lezen staat, doen we opgravingen in en rond de stedelijke raadszaal of het Bouleuterion, gelegen ten westen van de Bovenste Agora, in het kader van onze zoektocht naar de origine van Sagalassos. Daarbij documenteren we voornamelijk de oprichting van het gebouw, maar bepaalde zaken uit de latere bouwgeschiedenis van de raadszaal springen ook in het oog. Zo werd deze vergaderplaats opgegeven in de late oudheid, wellicht rond het einde van de 4de eeuw, als gevolg van wijzigende politieke constellaties waarbij de vroegere stadsraad haar bevoegdheden verloor. Het raadsgebouw werd hierbij gedeeltelijk ontmanteld en een groot gedeelte van de bouwblokken werd hergebruikt in de laatantieke fortificaties opgetrokken rond het stedelijk centrum.

Voor de site van de raadszaal werd een nieuwe functie gezocht. Deze plaats met grote symbolische waarde, één van de voornaamste locaties in de stadskern, werd uitgekozen door de nieuwe christelijke autoriteiten om er een kerk te bouwen, mogelijk de eerste van de stad. Het voormalige voorhof van het Bouleuterion werd als een driebeukige basiliek ingericht, terwijl de eigenlijke raadszaal tot een voorplein of atrium werd omgevormd van deze kerk. Op de onderste twee westelijke zitrijen van de raadszaal werd een fontein geplaatst.

Een deel van de banken werd hiertoe uitgebroken en gebruikt in de constructie van een 2,10 m breed en 2,90 m lang rechthoekig bassin. Dit werd gevoed door een waterleiding van terracottapijpen die vanaf de gaanderij achter de bovenste zitrijen via uitgebroken trappen, tussen de zitbanken, het water naar beneden leidde. De lopende opgravingen maken duidelijk dat de constructie van deze fontein tijdens de 5de eeuw gebeurde.
De functie van het nieuwe bassin in het voormalige Bouleuterion was rituele reiniging of ablutie. Het moest de gelovigen toelaten hun handen en gezicht te reinigen bij hun aankomst op het voorplein, vooraleer trots hun nieuwe kerk te betreden. Zo reinigden de eerste christenen van Sagalassos zich, in figuurlijke zin, om deel te nemen aan de heilige sacramenten zoals de eucharistie. De wijwatervaten in de onze huidige kerken zijn nog een overblijfsel van dit antieke gebruik.

Rituele reiniging kende zijn oorsprong in pre-christelijke tradities, ook te Sagalassos. Bij de opgravingen van de kerk in het voormalige heiligdom van Apollo Klarios, ten westen van de Onderste Agora, werd in 2005 bijvoorbeeld een kalkstenen cirkelvormig bassin op hoge voet uit de Romeinse keizertijd teruggevonden. Dit was oorspronkelijk aan Apollo gewijd. Later, na de omvorming van de tempel tot een vroegchristelijke basiliek, werd het wellicht als een soort van wijwatervat bij de noordoostelijke toegang tot de kerk opgesteld. Dergelijke bassins of louteres werden aan de ingang van antieke heiligdommen opgesteld om bezoekers toe te laten zich te besprenkelen met gewijd water vooraleer de sacrale ruimte of temenos rondom het schrijn met het godsbeeld te betreden. De goden hebben het graag rein.

Een andere louter staat momenteel in de tuin van het opgravingshuis, omdat het depot van het museum van Burdur in Ağlasun geherorganiseerd wordt. Deze collectie werd voor de start van de KU Leuven opgravingen verzameld in de omgeving van Sagalassos en Ağlasun. Het betreft opnieuw een kalkstenen bassin uit de Romeinse keizertijd, dit maal op een lage voet, dat door een zekere Makedonos werd geschonken tijdens zijn functie als archimystes of “leider van de ingewijden” in een mysteriecultus. Dergelijke religieuze groeperingen waren toegewijd aan een bepaalde god uit het heidense pantheon en zochten, mede onder invloed van het opkomende Christendom, naar een nauwer contact met die bepaalde godheid. De precieze context waarin dit bassin was opgesteld is niet gekend maar hoogstwaarschijnlijk betrof het een ruimte waar de ingewijden in de mysteriecultus bijeenkwamen om deel te nemen aan rituele handelingen, vergelijkbaar met de bijeenkomst van christenen voor een misviering.

Ook vandaag de dag vinden er abluties plaats in Aǧlasun, in de voorhoven van de lokale moskeeën waar de gelovigen handen, gezicht, armen, oren en voeten wassen bij een fontein vooraleer de eigenlijke gebedsplaats te betreden. Zo is het nog maar eens duidelijk: nihil novi sub sole… En zo schijnt de zon toch nog een beetje tussen al onze regenbuien door!

Voor wie het nog niet zou weten, het Sagalassos Project zit ook op Facebook (https://www.facebook.com/sagalassosproject). Geniet van andere beelden uit de opgravingen en korte filmpjes, alsof jullie er zelf bij zijn.

Tot volgende week,
Jeroen Poblome