Zeg het met bomen, 20 juli 2015

Printer-friendly versionSend to friend

Dag Vrienden van Sagalassos,

Deze keer geen berichtje vanuit Sagalassos maar van het thuisfront in Leuven. Na zes weken campagne betekent het Suikerfeest voor de leden van de ploeg een paar dagen aangename en welverdiende rust. Zoals jullie weten omvat het Sagalassos onderzoeksproject meer dan archeologie alleen en is er een zeer levendige traditie van interdisciplinair onderzoek. Eén van die onderzoekslijnen richt zich op een reconstructie van de bossen rond Sagalassos doorheen de tijd. Bossen vormen immers een belangrijk onderdeel van het regionale natuurlijke landschap van Sagalassos en zijn een belangrijke bron van onder andere brandstof en constructiemateriaal, zowel voor de vroegere bewoners van Sagalassos als voor de huidige inwoners van Ağlasun. Het doel van dit onderzoek, onder leiding van Bart Muys en Ellen Janssen, die dit bericht voorbereidde, is om de bossamenstelling, structuur en biomassa te reconstrueren doorheen de tijd.

Om dit te bereiken maken we gebruik van een zogeheten ‘forest gap model’. Dit is een model dat de dynamiek van een volledig bos simuleert door de levensloop van iedere individuele boom te volgen in een stukje ervan. Het model start met een ‘blanco pagina’: een leeg stuk grond waar bomen op beginnen te groeien, met elkaar concurreren, afsterven of vernietigd worden door bosbrand. Het model simuleert zeer gedetailleerd het klimaat, de verjonging en groei van bomen en het voorkomen van bosbranden. GREFOS is zo’n ‘forest gap model’ dat ontwikkeld werd voor bossimulatie in Griekenland. We gebruikten dit model als basis en pasten het aan zodat het accuraat de soortensamenstelling en groei van bossen in de Sagalassos regio kan simuleren. Daaruit blijkt dat de natuurlijke bosssamenstelling tot 1000m hoogteligging bestaat uit Pinus brutia (Turkse den) en Quercus coccifera (hulsteik). Vanaf 1000m neemt Pinus nigra (zwarte den) het over op goede groeiplaatsen terwijl Juniperus excelsa (Griekse jeneverbes) domineert onder minder goede groeiomstandigheden. Om de correcte werking van het model te verifiëren, werden er 330 onderzoeksplots uitgelegd in het Ağlasun bosdistrict waarbinnen de vegetatie, topografie en bodem in detail werden opgemeten. Zo konden we de simulaties van dit model voor elk van de 330 plots vergelijken met de werkelijkheid. Daaruit bleek dat het model de werkelijkheid zeer goed kan simuleren!

Het model houdt echter nog geen rekening met klimaatveranderingen uit het verleden. Veranderingen in temperatuur en neerslag kunnen immers een grote invloed hebben op de groei van bossen. Daarom proberen we het klimaat uit het verleden te reconstrueren. Een veelgebruikte methode hiervoor maakt gebruik van groeiringen. Met een speciale houtboor wordt een langwerpig staal genomen uit een boom van de schors tot in de kern. Zo krijgen we een overzicht van alle jaarringen die een boom gevormd heeft. Op basis van de breedte, dichtheid en isotopensamenstelling van elke jaarring kunnen we temperatuur en neerslag jaar per jaar gedetailleerd reconstrueren. Om jaarringen te bekomen, werd er in de zomer van 2014 een grote veldwerkcampagne georganiseerd. In de ruime omgeving van Sagalassos werden hoog in de bergen, waar de bomen het gevoeligst zijn voor veranderingen in temperatuur en neerslag, stalen genomen van Pinus nigra en Juniperus excelsa. Zo werden in totaal 325 bomen bemonsterd in één maand tijd. Geen gemakkelijke taak als je weet dat deze bomen op de meest afgelegen plekken groeien en we dus vaak uren moesten rijden én klauteren om ze te bereiken.

De jaarringen worden momenteel nog opgemeten aan de universiteit van Istanbul, maar de eerste resultaten zijn veelbelovend. Zo werden er enkele bomen gevonden van ruim 700 jaar oud! Om nog verder terug te gaan in de tijd kunnen we gebruik maken van ‘Macrophysical Climate Modeling’; een hele mond vol voor een techniek die het lokale klimaat reconstrueert over de laatste 40.000 jaar met een tijdsinterval van telkens 100 jaar. Dit deel van het onderzoek wordt momenteel opgestart.

Naast boom-specifieke eigenschappen, klimaat en topografie moet het model natuurlijk ook nog rekening houden met de invloed van mensen op bossen (door onder andere bosbeheer, begrazing, houtoogst). En dat is dan meteen ook één van de volgende uitdagingen in dit onderzoek: een schatting van het houtverbruik door de inwoners van Sagalassos. En hier komt een interdisciplinaire ploeg het beste tot zijn recht, want het schatten van hoeveel brandstof er nodig was om de Romeinse Baden te stoken, de lokale keramiek te bakken, ijzer te smeden of huizen te verwarmen en voedsel te koken is geen sinecure. Naast het creatief doorspitten van de volledige opgravingsgeschiedenis van het project op zoek naar waardevolle indicaties, leveren de opgravingen soms ook zeer direct bewijsmateriaal op. Jullie herinneren zich ongetwijfeld de vondst van het volledige fornuis en keuken, als onderdeel van de zesde-eeuwse bakkerij, vorig jaar ten oosten van de Neon-Bibliotheek.

Uit de bouw van het kookstel kon worden afgeleid dat er met houtskool gestookt werd. In heel veel delen van de wereld zijn dergelijke kookstellen nog steeds de normale dagelijkse manier van voedselbereiding. Huidige schattingen bepalen zelfs dat er ongeveer evenveel biomassa verbruikt wordt in dergelijke traditionele kookstellen, als wij gas en elektriciteit verbruiken in onze delen van de wereld.

Op zich is dat reden tot bezorgdheid voor het veranderende klimaat in onze wereld, maar wat we hier met name voor het verleden uit leren is dat de nood aan hout en houtskool om te koken en indirect huizen te verwarmen in Sagalassos zeer hoog zal geweest zijn. Volgens onze eerste berekeningen beduidend hoger dan het stoken van onze enorme baden, en zelfs hoger dan de energie verbruikt door onze nijvere pottenbakkers. Uit het samenspel van archeologische en ecologische gegevens zullen we na verloop van tijd uitspraken kunnen doen over hoe duurzaam bepaalde periodes uit het verleden van Sagalassos waren, en hoe weinig we het wellicht de dag van vandaag zijn.

Print dus graag deze boodschap niet af en kijk nog es liefdevol naar de bomen in jullie tuin.

Prettig Suikerfeest en een goeie vakantie ginds!
Jeroen Poblome